Sluiswachterswoning in Hindeloopen

Het Sluishuis van Dickensville is in 2010 aan de Elfsteden Serie toegevoegd en is een miniatuurversie van de monumentale sluiswachterswoning aan 't Oost in de Friese Elfstedenstad Hindeloopen. De rechthoekig gevormde woning van de sluiswachter is tegen de dijk aangebouwd en bevindt zich naast een schutsluis en een houten ophaalbrug.

Sluiswachter bedient de sluis

Een sluiswachter, of ook wel een sluismeester genoemd, is verantwoordelijk voor de sluis, regelt het waterniveau en bedient tevens de ophaalbrug. Vroeger werd er bij sluizen soms ook sluisgeld geheven, vergelijkbaar met het betalen van tol op tolwegen, maar dat komt tegenwoordig nog zelden voor.

Sylhús met zeesluis

De sluiswachterswoning in Hindeloopen, die bekend staat als het Sylhús, werd gebouwd als dienstwoning voor de sluiswachter en dateert uit 1619, toen er in de dijk een houten zeesluis werd gebouwd. Door deze zeesluis ontstond er een verbinding tussen de voormalige Zuiderzee en de lager gelegen Zijlroede.

Schutsluis voor de scheepvaart

Een sluis die bedoeld is voor de scheepvaart wordt een schutsluis, verlaat of sas genoemd en bestaat uit een ruimte tussen twee sluishoofden, de zogeheten sluiskolk. De sluiskolk is aan beide uiteinden afgesloten met stevige sluisdeuren.

Sluiskolk met sluisdeuren

Wanneer een schip de sluiskolk in is gevaren, worden de sluisdeuren achter het schip gesloten en wordt het water in de kolk op peil gebracht. Hierdoor wordt het schip omhoog of omlaag gebracht naar het waterpeil van het andere watergebied. Dit wordt opschutten en afschutten genoemd. Wanneer het water hetzelfde niveau heeft bereikt, worden de sluisdeuren aan de voorzijde geopend en kan de schipper verder varen.

Stenen schutsluis anno 1700

Nadat de houten schutsluis naast het Hindelooper sluiswachtershuis in 1643 bijna volledig werd verwoest tijdens een zware storm, werd er een nieuwe sluis gebouwd. Toen de nieuw gebouwde sluis in 1669 ook niet bestand bleek te zijn tegen hevige storm, werd deze in 1700 vervangen door een stevige schutsluis van steen.

Leugenbank tegen topgevel noordzijde

In 1785 werd er tegen de topgevel aan de noordzijde van het sluishuis een zogeheten leugenbank met luifel en zijwanden gebouwd. De beschutte, overdekte ruimte had uitzicht over de Hylperhaven en was een ontmoetingsplaats voor bewoners, maar ook een verzamelplaats voor zeelieden die elkaar allerlei sterke verhalen vertelden.

Visafslag

Naast het vertellen van stoere verhalen, werd de leugenbank ook gebruikt als visafslag waar de vers gevangen vis met behulp van een veilingsysteem werd verhandeld. Als herinnering aan de visserij is er in 1908 een houten kunstwerk op de gevel boven de leugenbank geplaatst, die gemaakt is door de 23-jarige kunstenaar Theodorus Gerlsma.

Wonderbaarlijke visvangst

De bijbelse afbeelding in reliëf stelt de wonderbaarlijke visvangst van apostel Petrus voor en is gebaseerd op Lucas 5:1-11. Voor dit gedetailleerde kunstwerk hebben enkele Hindelooper vissers model gestaan. Een eeuw later is het houtsnijwerk vervangen door een replica van brons.

Open dakruiter op nok

De karakteristieke houten klokkentoren, die zich op de nok van de sluiswachterswoning bevindt, hoorde niet bij het oorspronkelijke ontwerp en is pas veel later, in de 19e eeuw op het dak geplaatst. Deze open dakruiter met een kleine spits wordt door de Hindeloopers ook wel de Oostertoren genoemd.

Sluiswachtershuis in miniatuur

Het sluishuis in miniatuur is nauwkeurig nagemaakt van het origineel en beschikt ook over een leugenbank, zesruitvensters en een open klokkentoren. Toch zijn er ook wel enkele verschillen tussen de twee huizen. Zo heeft het originele sluiswachtershuis een zadeldak met aan de zuidzijde een schilddak, terwijl de miniatuurversie enkel over een zadeldak beschikt.

Schaalmodel met kleine verschillen

Doordat de originele woning tegen een dijk aan is gebouwd, is de aangebouwde leugenbank hoog tegen de gevel geplaatst, terwijl die bij de miniatuur tot onderaan de gevel loopt. Ook ontbreekt het kleine raampje onderaan de zijgevel bij de kleine versie. Dat maakt het schaalmodel echter niet minder mooi.

Handgemaakt en handbeschilderd sluiswachtershuisje

Het prachtige handgemaakte en handbeschilderde sluiswachtershuisje heeft een afmeting van 19.2 x 13.6 x 22 cm (B x D x H) en is vervaardigd uit porselein. Het huisje kan verlicht worden met 2x AA batterijen, maar kan ook aangesloten worden op een adapter of de splitter van Dickensville (niet inbegrepen).

Op de nok een open klokketoren met spitsje.

 Op de nok van het pand is een open houten klokkentoren met spits geplaatst.

houten klokkentoren met spits

met op de nok een 19de-eeuwse houten klokkentoren met spits

De open dakruiter kwam er pas in de 19de eeuw op, de Oostertoren voor de Hindeloopers. 

Sluisbrug Sylsbrêge

In de voorgevel onder deze overkapping bevindt zich het ingemetselde stadswapen van Hindeloopen met het jaartal 1619. Op de nok van het pand is een open houten klokkentoren met spits geplaatst.

Sylhús met klokkentoren en leugenbank

Sylhús, sluiswachterswoning met "leugenbank" en houten klokkentoren met spits in Hindeloopen
'T Oost 12
8713 JP, Hindeloopen (Gemeente Zuidwest Friesland)
Friesland
Bouwjaar: 17e eeuw (huis) 1785 ("leugenbank") 19e eeuw (klokkentoren) 1700 17e eeuw (huis) 1785 ("leugenbank") 19e eeuw (klokkentoren)

Omschrijving van Sylhús, sluiswachterswoning met "leugenbank" en houten klokkentoren met spits
Sluiswachterswoning.

Gebouw op rechthoekig grondplan onder zadeldak tegen topgevel aan de voorzijde, achterzijde schilddak.

Op de nok een open klokketoren met spitsje.

Zesruitsvensters.

Voor de topgevel afdak op houten stijlen, z.g. leugenbank uit 1785.

In de top snijwerk met voorstelling van Petrus' visvangst.

De Sluis Hindeloopen is een schutsluis in de Friese stad Hindeloopen.

De sluis vormt de verbinding voor de pleziervaart tussen de Zijlroede en de haven aan het IJsselmeer. De sluis in Stavoren was er al in de 17e eeuw. Over de sluis ligt ook een brug.

Bij de sluis staat de sluiswachterswoning het Sylhús met een houten 19e-eeuwse klokkentorentje. Aan de noordzijde staat een zogenaamde leugenbank met een gevelsteen waarop de wonderbaarlijke visvangst is afgebeeld. In de jaren zeventig zijn deze bouwwerken gerestaureerd.

Het Sylhús is de monumentale sluiswachterswoning gelegen aan 't Oost 12 in Hindeloopen.
De in de 17e-eeuw gebouwde sluiswachterswoning kreeg in 1785 aan de dijkzijde een zogenaamde "leugenbank". Deze bank fungeert als ontmoetingsplaats voornamelijk voor de oudere manlijke inwoners van Hindeloopen.[1] De bank bevindt zich onder een overkapping die rust op houten kolommen. In de voorgevel onder deze overkapping bevindt zich het ingemetselde stadswapen van Hindeloopen met het jaartal 1619. Op de nok van het pand is een open houten klokkentoren met spits geplaatst.

Het pand is erkend als rijksmonument.
op 17 februari 1970
Schutsluis met houten ophaalbrug.

Sluis met trapje van de dijk.

Langs trap en dijk gietijzeren hekken; op de dijk de hameipoort van een klapbrug over het bovenhoofd van de sluis.

Weg- en waterbouwkundige werken    Waterkering en -doorlaat

De schutsluis in de Indijk (bij 't Oost 12) dateert uit de 17de eeuw. Over de sluis ligt een van oorsprong 18de-eeuwse houten ophaalbrug met ronde hamei.

De sluiswachterswoning ('t Oost 12) is een 17de-eeuws huis met op de nok een 19de-eeuwse houten klokkentoren met spits. Tegen de voorgevel is in 1785 een afdak op houten stijlen en met bakstenen zijmuren met banken geplaatst, de zogeheten leugenbank. Het gebouw heeft ook als visafslag gefunctioneerd. In de geveltop zit een in 1905 door T. Gerlsma vervaardigd reliëf met een voorstelling van Petrus' wonderbaarlijke visvangst.

Sluis met toren, Hindeloopen Zijlroede met schepen
Haven de Zijlroede met afgemeerde schepen waaronder Staverse jollen en de botter HI 9. Links van de haven erven c.q. overtuinen met opslag. Op de achtergrond de sluis en het sluishuisje met de klokkentoren.

Bij de sluis is in 1619 het sluishuis gebouwd: het Sylhues. De open dakruiter kwam er pas in de 19de eeuw op, de Oostertoren voor de Hindeloopers. Aan de zijde van dijk en haven is een leugenbank neergezet. De luifel dateert uit 1785. Daarboven zit een gevelsteen met een voorstelling van Petrus’ visvangst. Toch was het eerder een schippers- dan een vissersstad. Vanaf de sluisbrug, de Sylsbrêge, is er naar het zuiden goed zicht op de dubbele wipbrug met de naam Skoelebrêge. Het is een brug met een oorgat, een inventieve sleuf tussen de twee flappen, om aken en botters met staande mast doorgang te verlenen zonder dat de brug ‘gewipt’ hoefde te worden. Verderop ligt de onregelmatige bebouwing aan een wirwar van straten, stegen en watertjes

Het sluishuis werd opgericht in 1619 en kreeg in de 19de eeuw het houten klokkentorentje. Achter het huis bevindt zich de zgn. 'Leugenbank' uit 1785 met een reliëf waarop voorstellingen van Petrus' visvangst.

De Sluis Hindeloopen is een schutsluis in de Friese stad Hindeloopen. De sluis vormt de verbinding voor de pleziervaart tussen de Zijlroede en de haven aan het IJsselmeer. De sluis in Stavoren was er al in de 17e eeuw. Over de sluis ligt ook een brug. Bij de sluis staat de sluiswachterswoning het Sylhús (Sluishuis) met een houten 19e-eeuwse klokkentorentje.

het voormalig Havengebouw nu als Sluishuis (met open klokken(stoel)toren) uit 1619
de voormalig overdekte visafslag (nu Leugenbank) uit 1785.

In de tijd van de Zuiderzee was de sluis van Hindeloopen nog een heuse zeesluis met een wisselend verval door de werking van het tij. Nu heb je een verval van ong. een 1,5 meter naar het lager gelegen binnenwater van Friesland.

Een sluismeester of sluiswachter is de man of vrouw die een schutsluis bedient.

Hij bewaakt en bepaalt hoe er geschut wordt en int het eventuele sluisgeld (of schutgeld), het bedrag dat moet worden betaald om geschut te worden. Het sluisgeld wordt, vanwege de administratieve rompslomp die het met zich meebrengt, nog nauwelijks geheven.

De sluiswachterswoning ligt direct aan de schutsluis. De sluis geeft doorgang aan schepen op het Broerskanaaltje richting haven en Zuiderzee, nu IJsselmeer, vice versa. Sluis en sluiswachtersgebouw (Sylhus) dateren van de vroege 17e eeuw, wsl 1619. De ophaalbrug op 't Oost, gelegen boven de sluis aan de dijkkant, dateert uit de 18e eeuw en moet voor grotere schepen in de regel worden opgehaald. De sluis wordt tegenwoordig vrijwel uitsluitend gebruikt door de pleziervaart. Op het dak van het Sylhus pronkt een aardig uitziend opengewerkt klokketorentje (z.g. dakruiter), die in de 19e eeuw werd geplaatst. Direct naast de ophaalbrug een overkapte ruimte die men "de leugenbank" noemt, vanwege het feit dat tot heden ten dage hier de oudere mannelijke Hindeloopers bijeenkomen om sterke verhalen uit te wisselen. Boven deze ruimte een gevelsteen met het bijbels tafereel "de wonderbaarlijke visvangst". Deze gevelsteen oogt oud, maar werd pas in 1905 geplaatst. Het sluiswachtershuis had enige tijd een nevenfunctie, t.w. visafslag. Wellicht vond die plaats in "de leugenbank"? Bij een zware storm in 1643 werd liep de sluis ernstige schade op. De schade kon worden hersteld. In de jaren 70 vorige eeuw werd de sluiswachterswoning gerestaureerd. In 2020 werden de houten sluisdeuren vernieuwd. Het Sylhus is een mooi gebouwtje op een pittoreske plek.